Józef Ignacy Kraszewski znaczącą część życia spędził w Żytomierzu. W tym 40-tysięcznym wówczas mieście znalazł się w 1853 roku. Był jednym z ważniejszych obywateli pełniąc funkcję kuratora polskich szkół, dyrektora teatru od 1856 roku, Klubu Szlacheckiego i prezesa Towarzystwa Dobroczynności. Do dziś w mieście nad Teretewem stoi jego dom – mały, pochylony, nieomal wrośnięty w ziemię. Znajdują się na nim dwie tablice. Jedna poświęcona pisarzowi, a druga… No właśnie, komu? (zdjęcia archiwalne: https://pl.wikipedia.org/wiki/Dołhe_(sielsowiet_Linowo); https://ru.wikipedia.org/wiki/Житомир, https://pl.wikipedia.org/wiki/Józef_Ignacy_Kraszewski)

          Czernihowskie Ateny, czyli Kolegium to pierwsza wyższa uczelnia powstała na Lewobrzeżnej Ukrainie. Obok niej zachowały się trzy średniowieczne świątynie, a na nieco oddalonych od miasta Wzgórzach Dębowych znajdują się kolejne zabytki i to jeszcze nie wszystko… Pod względem liczby zachowanych zabytków z czasów Rusi Kijowskiej, a zwłaszcza okresu tak zwanego ukraińskiego baroku miasto jest na drugim miejscu po stolicy Ukrainy. Konkurentem dla niego, poza Kijowem, może być jeszcze tylko Lwów. Mimo to turystów się tu prawie nie spotyka, podobnie jak w Nowogrodzie Siewierskim i na sąsiedniej ziemi siewierskiej. Szkoda. To jeden z najładniejszych zakątków Ukrainy! (zdjęcia archiwalne: https://pl.wikipedia.org/wiki/Sobór_Świętych_Borysa_i_Gleba_w_Czernihowie, https://uk.wikipedia.org/wiki/Новгород-Сіверський#/media/Файл:Новгород-Сіверський_—_Петропавлівська_церква.jpg)

          Księżna Wiera była nie tylko arystokratką, ale także poetką i prozaikiem (pisała po francusku i niemiecku), jak również pierwszą w historii Ukrainy kobietą-chirurgiem, profesorem oraz doktorem medycyny. Radziecka Ukraina wykreśliła z pamięci „Księżnę miłosierdzia”, jak ją nazywano, więc dopiero w 1988 czasopismo „Kliniczna chirurgia” przyznało, że „jej imię było niezasłużenie zapomniane”.         Drugi przedstawiciel tej rodziny, Mikołaj, potomek książąt, erudyta, w jakże trudnych czasach troszczył się o zachowanie dziedzictwa kulturowego dla narodu ukraińskiego. Polak z pochodzenia, Litwin z urodzenia, Ukrainiec z racji miejsca zamieszkania był symbolem Rzeczpospolitej Trojga Narodów. (wszystkie zdjęcia archiwalne ze zbiorów Aleksandra Jana Giedroycia, zdjęcie wyróżniające: księżna Wiera […]

          Sławna Zofiówka, leżąca na obrzeżach Humania, to była fantazja nieomal magnacka, której realizacja kosztowała podobno w ciągu dziewięciu lat (1796–1805) ponad 15 milionów polskich złotych. Założona dla jednej kobiety – Zofii Potockiej, dostała też jej imię. Parkiem zachwycało się wielu twórców. Jej uroki opiewali słowem Stanisław Trembecki w poemacie „Sofijówka” i Julian Ursyn Niemcewicz w „Podróżach historycznych”, malował ją szkocki artysta William Allan oraz Napoleon Orda. Mniej dbano o to ogromne założenie parkowe w czasach władzy sowieckiej, ale dzisiaj znowu można podziwiać je w ponownym rozkwicie. (zdjęcie archiwalne Zofii Wittowej, de domo Glavani, secundo voto Potockiej: https://pl.wikipedia.org/wiki/Zofia_Potocka)

          Dzisna, choć liczy tylko 178 kilometry, to przemierza dwa państwa – Litwę, gdzie wypływa z jeziora o tej samej nazwie i Białoruś, uchodząc tam do Dźwiny w pobliżu miasta o… tej samej nazwie! Jej koryto w górnym biegu ma charakter zalewowy, pozostała jego część jest podmokła tworząc rozlewiska. Dziś można podziwiać piękno przyrody, ale dawniej tak trudne tereny stwarzały dogodne warunki do obrony, stąd już w 1563 roku ukończono budowę zamku w Dziśnie, który niewiele lat później był ośrodkiem koncentracji wojsk Stefana Batorego podczas wojny z Iwanem Groźnym. (zdjęcie archiwalne: https://pl.wikipedia.org/wiki/Dzisna_(miasto))

          Między Kobryniem a Brześciem znajduje się stacja kolejowa Żabinka, a w pobliżu leży mała wioska Siechnowicze Małe, gdzie jeszcze w drugiej połowie XIX wieku stał dwór Kościuszków. Na jego miejscu postawiono popiersie Naczelnika projektu rzeźbiarki wychowanej w pobliskim Kobryniu – Balbiny Świtycz-Widackiej. Do 1939 roku znajdowało się w Brześciu, ale sowieci je usunęli i schowali w magazynie, gdzie przeleżało się w ukryciu do lat 80. XX wieku. Na ziemi brzeskiej przyszedł na świat także Romuald Traugutt, na Wileńszczyźnie Ludwik Narbutt, a na Mińszczyźnie Stanisław Moniuszko. Ziemie kresowe wydały wielu znamienitych rodaków! (zdjęcia archiwalne: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ubiel, https://pl.wikipedia.org/wiki/Żabinka;zdjęcie wyróżniające – fragment rysunku […]

          Tak blisko a jednocześnie tak daleko do wielu pozostawionych na Kresach miejsc, gdzie spoczywają szczątki polskich żołnierzy. Jedno z nich leży między Dubiczami a Romanowem. Tam w poniedziałkowy poranek w maju 1863 roku partia Ludwika Narbutta po raz kolejny umknęła z obławy. Ukryli się na moczarach między Dubiczami a Romanowem, jednak zostali zdradzeni przez jednego z kmieciów, który przyprowadził żołnierzy przebranych za wieśniaków. W walce z nimi zginął dowódca i kilkunastu powstańców.         Historia powtórzyła się ponad 80 lat później. Znowu nadszedł pogodny letni dzień, 21 sierpnia 1944 roku, i tak samo jak niegdyś – poniedziałek… Trzeba przypomnieć ostatnie chwile marynarzy […]

          Opisany przez Henryka Sienkiewicza w powieści „Ogniem i mieczem” Kamieniec Podolski znają wszyscy, ale równie ciekawe są jego okolice. Paniowce, Rychta, Kudryńce, Żwaniec, Okopy Świętej Trójcy, Skała Podolska, Krzywcze – wszystkie miejscowości były częścią łańcucha obronnego południowo-wschodnich rubieży Rzeczypospolitej.          Niedaleko leży też sławny Chocim. Kręte, płynące głębokimi jarami, Smotrycz, Żwańczyk, Zbrucz i wreszcie wspaniały, potężny Dniestr dodają uroku krajobrazowi. Stąd niedaleko już do Mińkowiec, Dunajowiec, Makowa, Uszycy czy znanego z powieści „Pan Wołodyjowski” Chreptijowa. Każde nieomal miejsce przywodzi tu na myśl zdarzenie z dawnych wieków, przywołuje ciekawe historie. Ziemia ta, po której maszerowały wojska tureckie, przemykały czambuły tatarskie, szły […]

          Ukraina to „kraj lat dziecinnych” urodzonego w Kalniku koło Illiniec Jarosława Iwaszkiewicza. Stąd wyjechał w 1918 roku, mając 24 lata, a więc całe dzieciństwo i młodość przeżył na Kresach, nad Sobem, ucząc się i stawiając pierwsze kroki na drodze ku przyszłej karierze literackiej. W swoich utworach zachował pamięć stepów, malowniczych wąwozów, chutorów, folwarków, majątków i dworów. Tę Ukrainę z przełomu XIX i XX wieku, którą jeszcze wiele łączyło z wiekami poprzednimi. Jakie były widoki jego dzieciństwa i co zmieniło się tu? (zdjęcie wyróżniające: https://pl.wikipedia.org/wiki/Jarosław_Iwaszkiewicz)

          Który z wymienionych poetów jest związany z pięknym Stanisławowem? Którego losy zawiodły do dalekich Inflant, a kogo w Beskidy Skolskie? Kim był „wiejski lirnik”, z którym łączymy nazwę podwileńskiej miejscowości Borejkowszczyzna? Gdzie na Litwie pamięta się o Czesławie Miłoszu? Który z nich walczył w partyzantce Zaliwskiego? Ta ziemia wydała wielu poetów i pisarzy. To opowieść o zaledwie kilku, chociaż twórczość wielu innych też przenosi nas w ich rodzinne strony, w „świat przeszły dokonany” i  zachwyca. (zdjęcia archiwalne: https://pl.wikipedia.org/wiki/Maryla_Wolska, https://pl.wikipedia.org/wiki/Maurycy_Gosławski)